Thích Phước An: Tuệ Trung Thượng Sỹ, kẻ rong chơi giữa sống và chết

Tại sao lại phải từ chối sự bao la của bể cả, để chấp nhận thế giới hoang vu heo hút của núi rừng.

Quốc vương đức trạch khoan như hải,Tùy phận ta ta thủy thảo xuân

Ơn đức quốc vương như bể cả.Nhưng xin cứ tùy phận với chút ít cỏ nước mùa xuân.

Con đường đi lên, bao giờ cũng chông chênh và đầy hiểm nguy. Người đi phải tự mình vượt qua biết bao là núi non, đồi đỉnh, thì mới uống được ngụm nước đầu nguồn. Và chỉ tại nơi đó thôi, con người mới được hoàn toàn tự do ngắm cỏ nước mùa xuân:

Ngẫu hứng Quy sơn đắc đệ lânHoang vu cam tác mục ngưu nhânQuốc vương đức trạch khoan như hảiTùy phận ta ta thủy thảo xuân.(Phóng Ngưu)

Quy Sơn xóm nọ bỗng quay vềCam phận chăn trâu chốn nội hoangƠn đức Quốc vương như bể cảRiêng vui cỏ suối với hoa ngàn.(Ðỗ Văn Hỷ dịch)

Các sử liệu còn để lại, cho chúng ta biết rất ít về cuộc đời và con người của Tuệ Trung Thượng Sỹ. Ngay cả việc một số người viết, đã lầm lẫn từ người anh cả, xuống làm con của Hưng Ðạo Vương Trần Quốc Tuấn, chỉ chừng ấy thôi, cũng khiến cho con người của ông, vốn đã độc đáo, lại càng độc đáo hơn nữa đối với chúng ta.

Có lẽ, cũng như đa số các Vương hầu thân tín khác của nhà Trần, Ông cũng đã từng trực tiếp tham gia các cuộc kháng chiến đánh đuổi quân Nguyên xâm lược. Nhưng khi chiến thắng rồi, nghĩa là đất nước trở lại thanh bình, thì hành tung của ông không được nhắc đến nữa.

Ðây là một sự thiếu sót tư liệu bình thường? Hay là, chúng ta nên xếp Tuệ Trung Thượng Sỹ vào đội ngũ của những con người ngoại lệ? Những con người đi và muốn xóa sạch vết chân của chính mình?

Khi một dân tộc hay một cá nhân quá khát khao đi tìm thanh bình cho đời sống nội tâm của mình, thì chắc chắn vấn đề lịch sử không bao giờ được họ bận tâm đến.

Như Ấn Ðộ chẳng hạn, có một nền văn minh lớn nhất vào thời cổ, vậy mà không có một sử gia tầm cỡ Tư Mã Thiên (Trung Quốc) Hérodote Thucydie (Hi Lạp) Plutarque hay Tacite (La Mã), vì họ chỉ muốn giải thoát thân phận bi thảm của chính họ ra khỏi ngục tù của thời gian thôi. Ðối tượng suy tư của họ cũng cao ngất như dãy Hi-Mã-Lạp-Sơn quanh năm bao phủ đầy tuyết trắng kia. Và Lão Tử của Trung Hoa nữa, vì khinh bỉ tư cách đê tiện của một số quan lại và xã hội mình đang sống, nên đã quyết tâm đi ẩn dật. Nếu không có Doãn Hỉ, thì chúng ta đã không có bộ Ðạo Ðức Kinh. Ðây là sự cống hiến lớn lao vào nền văn minh triết của nhân loại.

Nhưng điều khôi hài là, những kẻ xem lịch sử như một trò đùa đó, thì chính họ lại đóng một vai trò lớn lao trong sự phát triển của lịch sử tư tưởng con người.

Chúng ta có thể tưởng tượng được như thế này: thế giới sẽ đen tối biết là bao, nếu xưa kia, không có những con người dám từ bỏ những thú vui vật dục tầm thường, đi vào rừng sâu, để tìm kiếm một thú vui khác, một thú vui mà chung cục, sẽ không gây tai hại và chết chóc cho bất cứ ai trên đời này.

Dường như, nền văn minh của thế giới hiện tại quá lạnh lùng, lạnh lùng đến độ gần như tàn nhẫn. Có lẽ chính vì thế mà những con người của Thế giới ngày hôm nay, đang khát khao hơn bao giờ hết, một chút thi vị của người Ðông Phương xa xưa.

Không còn nghi ngờ gì nữa, Tuệ Trung Thượng Sỹ thuộc vào đội ngũ của những con người ngoại lệ ấy.

Trong bài Dưỡng Chân (Nuôi Dưỡng Chân Tánh). Ông đã từ chối tham dự vào trò chơi của con người trên sân khấu cuộc đời, và chỉ chấp nhận nhập cuộc vào trò chơi lớn lao hơn, trò chơi cùng tạo vật trong vũ trụ.

Suy táp hình hài khởi túc vânPhi quan lão hạc tị kê quầnThiên thanh vạn thúy mê hương quốcHải giác thiên đầu thị dưỡng chân(Dương Chân)

Hình hài suy yếu đâu phải là chuyện đáng bànCũng không phải chuyện chim hạc lánh đàn gàNghìn màu xanh, muôn vẻ thúy tràn ngập làng nướcGóc bể bên trời là nơi nuôi dưỡng chân tánh của ta.(Ðỗ Văn Hỷ dịch)

Tại nơi góc bể chân trời ấy, con người có thể dong thuyền ra khơi, say sưa ngây ngất với một mùa thu vừa chớm dậy và lắng nghe niềm im lặng của đất trời mênh mông:

Tiều đỉnh trường giang đãng dạng phùDu dương trạo bát quá than đầuNhất thanh hà xứ tân lai nhạnTrắc giác thu phong biến thập châu.(Giang Hồ Tự Thích)

Sông dài, thuyền nhỏ nổi lênh đênhCất mái chèo qua đoạn thác ghềnhMột tiếng nhạn trời đâu vẳng đếnGió thu như đã dậy mênh mông.(Ðào Phương Bình dịch)

Dường như có một nỗi khát khao về tự do và cái đẹp cứ trào vọt ra từ cõi thơ của Tuệ Trung Thượng Sỹ. Chỉ có cái đề được chọn là: Vui thích giang hồ (Giang Hồ Tự Thích) thôi, cũng đã nói lên hết tất cả nỗi khát khao ấy.

Nhưng những ai dám cùng với Tuệ Trung Thượng Sỹ “Cất mái chèo qua đoạn thác ghềnh” để đến được bến bờ của tự do ấy?

Dĩ nhiên, chỉ những người đã nhận chân được rằng, cuộc đời mà hiện mình đang sống đây, chẳng có một ý nghĩa gì cả, nhưng chỉ lặp đi lặp lại trong nhàm chán và vô vị. Bởi vậy, đã đến lúc phải từ bỏ mà lên đường tìm kiếm một hương vị khác cho cuộc đời.

Còn những người sống chỉ biết hưởng thụ, lúc nào cũng chờ có dịp tốt là kiếm quyền lợi về cho bản thân mình, những người trong một bài thơ Tuệ Trung Thượng Sỹ đã gọi là bọn “Cháy đầu bỏng trán” (Tiêu Đầu Lạn Ngạch), những người như vậy làm sao biết đến chân trời đó.Vì chân trời ấy, chỉ để cho những con người xuất chúng, những con người đầy nghị lực bước đi mà thôi:

Tiêu đầu lạn ngạch bị kim bàoNgũ thất niên gian thị xưởng tàoTúng dã siêu quần kiêm bạt tụyNhất hồi phóng hạ nhất hồi cao.(Chiếu Thân)

Cháy đầu bỏng trán, thì được mặc áo bào vàngCòn mình năm bảy năm nay vẫn ở nơi xay giãNếu là bậc siêu quần xuất chúngThì cứ một lần hạ xuống lại một lần lên cao.(Ðỗ Văn Hỷ dịch)

Có nên xem hai câu:

Túng đã siêu quần kiêm bạt tụyNhất hồi phóng hạ nhất hồi cao

Như là kinh Nhật Tụng, mà ta phải trì tụng mỗi ngày để xem có còn sợ hãi sự thất bại trước cuộc đời nữa không?

II.

Khi ta nhìn một đóa hoa đang nở rộ, hay thỉnh thoảng đứng trên đồi cao nhìn vạt nắng mong manh cuối cùng của buổi chiều tà. Những lúc như vậy, dường như tâm hồn ta như có một nỗi bất an. Vì có lẽ, ta trực nhận được rằng, cái đẹp này rất mong manh, thoáng chốc, và chẳng bao lâu nữa, nó sẽ tan biến ngay lập tức. Như vậy, con người nên đi tìm cái đẹp ở đâu? Nơi nào mới không có sự tàn phai?

Là một nhà thơ của Phật giáo Thiền Tông, Tuệ Trung Thượng Sỹ khuyên ta nên trở về tìm kiếm cái đẹp ngay bên trong, chứ đừng tìm bên ngoài. Nếu ngày nào ta vẫn cứ tiếp tục lang thang đi tìm bên ngoài, thì ngày đó ta vẫn chỉ gặp toàn thất vọng và đau khổ mà thôi.

Trong ta có một suối nguồn sâu thẳm, nếu ta biết khai phá một cách kiên trì, thì một lúc nào đó, hàng vạn đóa hoa sẽ bừng nở lên giữa mùa xuân bất tận:

Học giả phân phân bất nại hàÐô tương linh đích khổ tương maBáo quân hưu ỷ tha môn hộNhất điểm xuân quang xứ xứ hoa.(Thị Học)

Học đạo mênh mông ai có hayGạch đem mài gạch, nhọc nhằn thay!Cửa người anh hãy thôi nương tựaMột ánh xuân về hoa đó đây!(Ðỗ Văn Hỷ dịch)

Nhưng không phải Tuệ Trung Thượng Sỹ chỉ là một nhà thơ ngồi tưởng tượng ra cái đẹp đó rồi viết thành thơ đâu, nhưng Người còn là một hành giả nữa, nghĩa là đã từng trực nhận cái đẹp vời vợi đó, bằng chính kinh nghiệm bản thân mình:

Ðường trung đoạn tọa tịch vô ngônNhàn khẩn Côn Luân nhất lũ yên.(Ngẫu Tác)

Ngồi ngay ngắm giữa nhà lặng lẽ không nóiThảnh thơi nhìn một tia khói trên núi Côn Luân(Huệ Chi dịch)

Ngồi thảnh thơi nhìn một tia khói trên núi Côn Luân là gì? Có phải chính đó là giây phút mà nói theo thuật ngữ của Thiền là ngộ (Satori) đó không? Giây phút đó rất quan trọng, vì nó làm sụp đổ tất cả trật tự cũ, và cánh cửa vô hạn đã được mở tung:

Phiên thân nhất trịch xuất phần lungVạn vật đô lô nhập nhãn khôngTam giới mang mang tâm liễu liễuNguyệt hoa Tây một nhật thăng Ðông.(Thoát Thể)

Vương mình một cái vượt ra khỏi lồngMuôn việc đều như trò chơi, vào mắt cũng thành hư khôngTam giới mênh mông cõi lòng sáng rõBóng trăng chìm xuống phương Tây,Mặt trời mọc ở phương Ðông.(Ðào Phương Bình dịch)

III.

Thiền, cần thực nghiệm, có nghĩa là ta phải nắm bắt thực tại trong đôi bàn tay trần của mình nên từ chối vai trò của văn tự “Giáo ngoại biệt truyền, bất lập văn tự”. Nhưng vì là một nhà thơ và tư tưởng gia của Thiền, nên Tuệ Trung Thượng Sỹ vẫn phải sử dụng đến phương tiện của ngôn ngữ. Nhưng ngôn ngữ có một giới hạn nhất định của nó trong việc diễn đạt thực tại.

Có một bài thơ hơi khó hiểu, nhưng ta cũng có thể đoán được rằng, Tuệ Trung Thượng Sỹ đã rất phân vân khi ông phải phát biểu cái mà đáng lý ra nên im lặng:

Ðạp trước quan đầu vị sát naTung hoành phóng ngữ trát già dàNiên lai bút chảy vô đoan thậmTam giới Như Lai bất nại hà.(Ðề Tịnh Xá)

Dẫm chân tới đầu cổng chùa chưa được giây lát,Buông lời dọc ngang viết nên bài kệNăm gần đây, ngòi bút bỗng trở nên hờ hữngNhư Lai ở ba giới cũng chả biết là thế nào!(Ðỗ Văn Hỷ dịch)

Thế nhưng đã để lại văn tự, thì tất nhiên phải có giải thích mà giải thích thì phải có sai lạc, đó là chuyện bình thường. Nhưng có những trường hợp mà ta bị bắt buộc phải nghĩ là đã có cố ý giải thích sai lạc.

Chẳng hạn, gần đây có một số bài viết cho rằng, Tuệ Trung Thượng Sỹ đã chủ trương không cần ngồi Thiền, cũng chẳng cần niệm Phật, vì đã có thơ trích để chứng minh cho lý luận trên:

Tự thị quyện thời tâm tự tứcBất quan nhiếp niệm bất quan thiền,

Khi nào mỏi mệt thì tâm tự tắtChẳng cần niệm Phật, chẳng ngồi Thiền

Hay táo bạo hơn, bác bỏ hẳn việc trì giới và nhẫn nhục:

Trì giới kiêm nhẫn nhụcChiêu tội bất chiêu phướcDục tri vô tội phướcPhi trì giới nhẫn nhục.

Trì giới và nhẫn nhụcChỉ chuốc tội chứ không chuốc phướcMuốn biết không tội phướcThì đừng trì giới nhẫn nhục.(Huệ Chi dịch)

Chúng ta phải hiểu rằng, đây là ngôn ngữ của người đã đứng trên đỉnh núi cao. Nhưng chúng ta, những người còn ở dưới chân núi, mà vẫn cố ý lặp lại như vậy, thì đó chỉ là đại ngôn mà thôi, và nên biết rằng, phá chấp nhiều khi cũng rất nguy hiểm, nó dễ bị lợi dụng để biện minh cho hành động “bậy bạ” của mình vậy.

Tuệ Trung Thượng Sỹ đã rất ý thức được điều nguy hại này, nên khi đọc cho Trần Nhân Tông nghe xong bài kệ ấy, Người đã cẩn thận căn dặn:

… Vật thị phi nhân

Chớ có bảo cho người không ra gì!

Như vậy, chỉ có nhân cách của con người mới chứng minh cho lời nói của mình là đúng hay sai? Nhân cách của Tuệ Trung Thượng Sỹ như thế nào? Có phải nhân cách đó đã chấn động tâm hồn của Trần Nhân Tông không? Cái gì đã khiến ông phải thốt lên:

… Ngã tri Thượng Sỹ môn phong cao tiếu.

Vì vậy, ta biết môn phong của Thượng Sỹ thật là siêu việt

Tại sao một ông vua đã từng ăn chay từ hồi còn nhỏ, vậy mà phải ca ngợi một người đang ăn thịt cá là “Siêu việt” Có lẽ, đây là điều chúng ta nên suy nghĩ vậy.

IV.

Nhất khúc vô sinh xướng liễu thìÐảm hoành tất lật cố hương quy.

Vừa lúc “Vô sinh” dứt khúc caCầm ngang ống sáo lại quê nhà.(Ðỗ Văn Hỷ dịch)

Ðó là lời hát ca của người vừa tìm lại được tự do nơi quê nhà. Nhưng con người ấy, vẫn phải tiếp tục sống như bao nhiêu người thường tình khác trên thế gian này. Bởi vậy nên:

Khỏa quốc hân nhiên tiện thoát yLễ phi vô dã, tục tùy nghi.

Ðến xứ cởi trần cứ vui vẻ mà bỏ áoKhông phải là quên lễ, chỉ tùy theo thói tục mà thôi.(Ðỗ Văn Hỷ dịch)

Nhưng điều quan trọng nhất trong thái độ chấp nhận đời sống, mà bên ngoài có vẻ như tầm thường ấy vẫn là, cũng chỉ vì tình thương vô hạn đối với người đồng loại mà thôi.

Trong suốt bài thơ “Vật Bất Năng Dung”, ta nghe ra được nỗi đau khổ vô cùng của Tuệ Trung Thượng Sỹ. Ông đau khổ, không phải cho chính mình, mà đau khổ vì biết được rằng, mình đang gánh lên vai tất cả sự ngu xuẩn của con người:

Kim xuyên chốc ấu vi huyền đắcMinh kính manh nhân tác cái chiNgọc tháp nhập cầm ngưu bất thínhHoa trang anh lạc tượng hà triHu ta nhất khúc huyền trung diệuHợp bã hoàng kim chú Tử Kỳ.

Chiếc thoa vàng đối với bà già đầuhói chỉ là chiếc móc để treo.Tấm gương sáng đối với người mùchỉ là cái nắp để đựng chén.Dẫu tiếng ngọc nhập vào đàn cầmthì trâu cũng chẳng thèm nghe.Bông hoa có trang sức thêm chuỗingọc thì voi cũng không biết đến.Than ôi! Một khúc mầu nhiệm trong huyền vi.Nên đem vàng mà đúc Tử Kỳ.(Ðỗ Văn Hỷ dịch)

Nhưng không phải vì thế mà thối lui, trái lại con người càng vô minh bao nhiêu, thì sứ mạng cứu vớt con người lại càng phải được nung nấu bấy nhiêu. Vì vậy, Tuệ Trung Thượng Sỹ đã tham gia và xông trận, ông đã xuống núi với Thiền trượng trong tay:

Nhật nhật trượng trì tại chưởng trungHốt nhiên như hổ hựu như longNiêm lai khước khủng sơn hà toáiTrác khởi hoàn phương nhật nguyệt lungTam xích song lâm hà xứ hữu ?Lục hoàn Ðịa Tạng khoái nan phùngTúng nhiêu thế đạo kỳ khu thậmBất nại tòng tiền bột tốt ông.(Trụ Trượng Tử)

Ngày lại ngày qua tay vững gậyThoắt nhanh như cọp dẽo như rồngVung lên, sông núi e tan nátDựng dậy, trời trăng sợ mịt mùngBa thước song lâm tìm mỏi mắtSáu vòng Ðịa Tạng kiếm hoài côngDẫu cho đường tục chông gai mấyLão chẳng như xưa bước ngại ngùng.(Huệ Chi dịch)

Tuệ Trung Thượng Sỹ kêu gọi con người trước tiên, hãy đập vỡ bức tường ngăn cách với thế giới bên ngoài. Từ lâu ta cứ nghĩ rằng, hiện tượng bên ngoài chẳng có liên quan gì với chính ta cả, chính ý nghĩ đó thôi, cũng đã làm cho ta cảm thấy cô độc trước vũ trụ vô biên kia. Nhưng không, tất cả những gì được thể hiện bên ngoài chỉ là sự phóng hiện từ bên trong của chúng ta. Ta nghĩ như thế nào, thì vũ trụ và thế giới mà ta đang sống cũng sẽ như thế.

Niệm khởi, tâm tâm khởiTâm vong, niệm niệm vongDục tri đoan đích ýThạch hổ giảo kim đươngThiên địa do đàn chỉSơn xuyên đẳng thấu thanhTạm thời phong vũ độngKê hướng ngũ canh minh.(Thị Ðồ)

Một ý nghĩ nổi lên, thì mọi tâm nổi lênMột tâm quên đi, thì mọi ý nghĩ quên điMuốn biết nghĩa đích thựcHổ đá cắn dê vàngTrời đất chỉ như búng ngón tayNon sông chỉ bằng một tiếng dặng hắngTạm thời gió mưa rung chuyểnGà gáy lúc canh năm.(Huệ Chi dịch)

Sau khi đã giải phóng được ý niệm đó rồi, thì thiên nhiên không còn lạnh lùng và xa lạ trước cái nhìn của ta nữa, và vũ trụ vạn vật bỗng như được hồi sinh lại, đẹp vô cùng:

Thu quang hữu bút mạc hình dungKhích mục sơn hà xứ xứ đồngNhất phái Tào khê hàn trạm trạmThiên nhiên Hùng nhộ bích tùng tùngÐăng lung chàng phá Kim cương quyểnLộ trụ hồn thôn lật cức bôngDục thức cá trung đoan đích ýTân la dạ bán nhật đầu hồng.(Tự Ðề)

Ánh sáng mùa thu, không bút nào hình dung đượcNgước nhìn non sông nơi nào cũng một vẻMột dòng suối Tào khê lạnh ngăn ngắtNghìn năm núi Hùng nhộ vẫn xanh lớp lớpÐèn lồng đập vỡ vòng kim cươngCột trần nuốt trọn tấm phên gai gócMuốn biết cái ý xác thực trong đóNữa đêm ở Tân la, mặt trời đã ửng đỏ(Huệ Chi dịch)

Và sau cùng, con người phải nhận ra rằng, mọi hiện tượng của thế gian, cứ thế tiếp tục trôi chảy không ngừng, sự tồn tại và hủy diệt của mọi sự vật và của chính ta nữa cũng nằm trong dòng sông vô tận ấy:

Sinh tử do lai bãi vấn trìnhNhân duyên thời tiết tự nhiên thànhSơn vân dã hữu xuất sơn thếGiản thủy chung vô đầu giản thanhTuế tuế hoa tùy tam nguyệt tiếuTriêu triêu kê hướng ngũ canh minhA thùy hội đắc nương sinh diệnThùy tín nhân thiên tổng giả danh(An Ðịnh Thời Tiết)

Thôi đừng hỏi lai lịch về con đường sống chết làm gì,Thời tiết của “nhân duyên” cứ thế tự nó hình thànhMây núi đã có cái thế bay ra khỏi núiNước suối không tiếng nào không phải là tiếng nước gieo vào lòng suối.Hàng năm hoa vẫn nở vào tháng baSáng sớm, gà vẫn gáy vào canh nămAi là người hiểu được mặt người mứMới tin rằng người và trời đều là giả danh.(Ðỗ Văn Hỷ dịch)

Vậy thì, tại sao ta phải sợ sống chết nhỉ? Trong bài: Sanh Tử Nhàn Nhi Dĩ (Sống chết chỉ là nhàn mà thôi!), Tuệ Trung Thượng Sỹ cho rằng, chỉ có người ngu mới sợ sống chết, còn kẻ trí, tức là người đã “ấn định được thời tiết” rồi, thì xem sống và chết chẳng là gì cả, mà cũng chỉ là một dịp để cho ta tiếp tục cuộc rong chơi, chỉ có vậy thôi:

Ngu nhơn điên đảo bố sinh tửTrí giả đạt quan nhàn nhi dĩ.

Người ngu điên đảo sợ sống chếtBậc trí có cái nhìn thông đạt, xemsống chết chỉ là lẽ thường mà thôi.

________________

Trích “Đường về núi cũ chùa xưa“